Το φημισμένο τραγούδι του Βασίλη Τσιτσάνη «ακρογιαλιές δειλινά» ηχογραφήθηκε για πρώτη φορά από τη Στέλλα Χασκίλ τον Μάιο του 1948, σε έναν δίσκο shellac των 78 στροφών με την ετικέτα της Columbia (μετέπειτα EMI), με τον αρχικό τίτλο «Μπορεί Να Το ‘Χουν Πλανέψει». Στις αρχές του 1947, ο Βασίλης Τσιτσάνης έγραψε ένα τραγούδι για ένα κορίτσι...


Ο μύθος (ή ιστορία) λέει πως ο συνθέτης είχε «κολλήσει» σε μια λέξη και τη λύση την έδωσε η γυναίκα του, Ζωή, η οποία του πρότεινε τη λέξη «ντροπή» και έτσι ολοκλήρωσε το τραγούδι που τον παίδευε. Επίσης, κατά μια πραγματικότητα και κατά διάφορους μελετητές, το τραγούδι αυτό, γραμμένο μετά τη γερμανική Κατοχή και μεσούντος του Εμφυλίου, αποτελεί μια αλληγορία του Τσιτσάνη, που αφορά την τύχη της Ελλάδας της εποχής εκείνης, ως ένας τρόπος να ξεπεράσει τη λογοκρισία της εποχής που είχε ξεκινήσει το 1937 επί κυβερνήσεως Μεταξά (όπως αλληγορικά ήταν ορισμένα από τα τραγούδια που έγραψε αυτήν την περίοδο προεξέχοντος του «Κάποια Μάνα Αναστενάζει»). Κατά μια έννοια, αυτή η άποψη ευσταθεί: Το βράδυ και το σκοτάδι, ο ήλιος που έχει χαθεί, η σκλαβωμένη καρδιά και το «κορίτσι» η Ελλάδα (ή η Ελευθερία), η οποία «κορίτσι ξένο σαν ίσκιος πλανιέται μονάχο στη γη»...

Το τραγούδι γράφτηκε με στόχο να το τραγουδήσει η Σοφία Βέμπο, κάτι όμως που δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ λόγω άρνησης των ιθυνόντων της δισκογραφικής εταιρείας (Columbia). Και η Βέμπο αλλά και ο Τσιτσάνης επιδίωκαν αυτή τη συνεργασία, τα ελληνικά «δισκογραφικά ήθη» της εποχής όμως επέμεναν να κρατήσουν σε απόσταση τους εκπροσώπους των δύο χώρων του τραγουδιού… Έτσι, η Βέμπο ηχογράφησε ένα μόνο τραγούδι λαϊκού συνθέτη –το «Ναύτη» του Μητσάκη- στο κατοπινό ταξίδι της στην Αμερική και ο Τσιτσάνης έδωσε τα τραγούδια που προορίζονταν γι’ αυτήν σε πιο κοντινές σ’ εκείνον φωνές. Έτσι, το 1948, η Στέλλα Χασκίλ τραγούδησε το «Μπορεί να το ‘χουν πλανέψει…» στην άλλη πλευρά του δίσκου «Πάλιωσε Το Σακάκι Μου», χωρίς να γνωρίσει μεγάλη επιτυχία.
Το 2004 ο ποιητής Μάρκος Μέσκος έγραψε στην εφημερίδα «Αυγή» σχετικά με το τραγούδι και τη «σύμπτωση» ορισμένων στίχων του με στίχους της ποιήτριας Ανθούλας Σταθοπούλου-Βαφοπούλου.

Τον Απρίλη του 1935, η ποιήτρια Ανθούλα Σταθοπούλου-Βαφοπούλου (το μεγάλο τραύμα της ζωής του ποιητή και συζύγου της Γιώργου Βαφοπούλου) ενταφιάζεται στην Ευαγγελίστρια της Θεσσαλονίκης, "λευκοτέρα χιόνος". Μόλις άνοιγε τα ποιητικά φτερά της, ομόκεντρη της Πολυδούρη, παρορμητική και γνήσια στα αισθήματά της, "ήθελα νάμουνα πουλί / με στοματάκι φραουλί", πέθανε στα 27 της χρόνια εξαιτίας ακριβώς ενός θέματος του πνευματικού μεσοπολέμου, των αδιεξόδων της φθίσης. Πρόλαβε ωστόσο στα 1931 να εκδώσει τη μοναδική συλλογή της, με τίτλο «Νύχτες Αγρύπνιας». Πενήντα τόσα ποιήματα, ανισομερή αλλά υποψιασμένα και ήδη με προχωρημένες προσωπικές γραφές -μια ελάχιστη θέση, στην ανθολογία της Νεοελληνικής Ποίησης, της Ανθούλας Σταθοπούλου - Βαφοπούλου υπάρχει.

Έναν χρόνο μετά τον θάνατό της, με εισήγηση του δημάρχου της πόλεως Ν. Μάνου και με κύριο πρόλογο του ακαδημαϊκού (τότε) Γρηγορίου Ξενόπουλου, εκδίδεται ο τόμος «Έργα» -ποιήματα, διηγήματα, δράματα- της ποιήτριας. Όπου, μέσα στον τόμο, σελίδες 106-107 / νέα ποιήματα (προφανώς αδημοσίευτα), υπάρχει και το ποίημα «Μπορεί» - όχι από τα σπουδαιότερά της, ένα ποίημα ατμόσφαιρας και ερωτικής απόγνωσης. Πέντε τετράστιχα όλα κι όλα, μα στο τέταρτο τετράστιχο η Ανθούλα Σταθοπούλου-Βαφοπούλου γράφει:
Μπορεί να με πλανέψουν κι άλλες
ακρογιαλιές και δειλινά,
κι αγάπες, ναύρω πιο μεγάλες,
σκλάβα σ' αυτές παντοτεινά.

Η σύμπτωση είναι ακριβέστατη. Δεκαπέντε οι λέξεις του τετραστίχου και οι περισσότερες συμπίπτουν με τις λέξεις του διστίχου (στο ρεφρέν του τραγουδιού) του λαϊκού τροβαδούρου Βασίλη Τσιτσάνη -και στο ίδιο μήκος κύματος της ατμόσφαιρας του "άλλου" τετραστίχου (τίποτε θεμιτότερο κατά τον Πάουντ και τον Μπαρτ):
Μπορεί να τόχουν πλανέψει ακρογιαλιές δειλινά
και σκλαβωμένη κρατάνε για πάντα τη δόλια καρδιά.
Τι συνέβη; Η έκδοση συλλογή της Ανθούλας Σταθοπούλου–Βαφοπούλου, «Νύχτες Αγρύπνιας» (1931), είχε προηγηθεί σαφώς της δημιουργίας και της ηχογράφησης του «Ακρογιαλιές Δειλινά» (1948), με απόσταση περίπου μία δεκαπενταετίας.




Όπως εικάζεται, τέσσερις γραμμές ήταν αρκετές για να πυροδοτήσουν την ανεξάντλητη έμπνευση που διέθετε ο Βασίλης Τσιτσάνης για να δημιουργήσει εκ νέου ένα τραγούδι, συνδέοντας με τον τρόπο του τον κόσμο του Μεσοπολέμου με τη μεταπολεμική περίοδο.
Είναι γνωστή η επιμονή του Βασίλη Τσιτσάνη ν' αναζητά με πάθος τις ποιότητες των στίχων στα τραγούδια του. Η έμπνευσή του πολλαπλή (και από παντού). Στα δύσκολα μα εμπνευσμένα χρόνια της παραμονής του στη Θεσσαλονίκη, "έπεσε", φαίνεται, στα χέρια του ο τόμος «Έργα» της Ανθούλας Σταθοπούλου-Βαφοπούλου, μετά τον θάνατό της και την έκδοσή τους.

Το ποίημα έκανε εντύπωση στον συνθέτη, "τούκαμνε" για τις ανάγκες του. Με εντιμότητα στον ήχο και στους ρυθμούς και στην ατμόσφαιρα εκατέρωθεν, κράτησε το μοτίβο πέραν της ρεμπέτικης συνείδησής του, δημιούργησε ένα τραγούδι σκοτεινό (που άπτονταν των αξόνων της Ανθούλας), όχι ρεμπέτικο, λιγότερο λαϊκό, λόγιο θα μπορούσε να πει κανείς, με τη φωνή της Στέλλας Χασκίλ και τη δική του μεσούντος του Εμφυλίου, στα 1948, δεκατρία χρόνια μετά τον θάνατό της. Ίσως έτσι εξηγείται η παράξενη προέλευσή του, γιατί το τραγούδι ένα περίεργο τραγούδι, δεν έχει όμοιό του στο σύνολο των υπέροχων τραγουδιών του λαϊκού βάρδου Βασίλη Τσιτσάνη. Δεν χρειάστηκε (και δεν χρειάζεται) να εξομολογηθεί το "δάνειό" του.

Βραδιάζει γύρω κι η νύχτα απλώνει σκοτάδι βαθύ
κορίτσι ξένο πλανιέται μονάχο σαν ίσκιο στη γη
χωρίς ντροπή αναζητεί
τον ήλιο που έχει χαθεί
στα σκοτάδια να βρει...

Μπορεί να το 'χουν πλανέψει, ακρογιαλιές δειλινά
και σκλαβωμένη για πάντα κρατούνε τη δόλια καρδιά
Μπορεί ακόμα μπορεί
να έχει πια τρελαθεί
και τότε ποιος θα ρωτήσει να μάθει ποτέ το γιατί.

musicheaven